Aynı Yıl, İki Ülke, Tek Ders: 1720'nin Çifte Balonu

1720 yılında Avrupa'da olağanüstü bir tesadüf yaşandı. Aynı anda, birbirinden habersiz iki büyük ekonomi aynı temel hatayı işledi ve aynı yıl içinde çöktü. Fransa'da John Law adlı bir İskoç maceracı, kâğıt parayı ve devlet borcunu bir hisse senedi çılgınlığına dönüştürdü. İngiltere'de ise Güney Denizi Şirketi, ulusal borcu bir spekülasyon aracına çevirdi ve tarihin en zeki insanlarından birini bile mahvetti.

Bu iki olay birbirinin kopyası değildi ama aynı zayıf noktadan besleniyordu: Devletin kendisi borcunu ödemek için spekülasyonu teşvik ettiğinde ne olur?

Fransa'da Bir Kumarbazın Deneyi

John Law, İskoçya'da doğmuş, matematik yeteneğiyle tanınan ama aynı zamanda bir düelloda adam öldürmekten mahkum edilmiş bir figürdü. Cezaevinden kaçıp kıtaya geçti ve kumarhanelerde kazandığı parayla bir servet yaptı. Ama asıl tutkusu paraydı, daha doğrusu para hakkında radikal bir fikri vardı. Ekonominin gerçek altın ve gümüş miktarıyla sınırlı kalmak zorunda olmadığını, kağıt paranın ekonomiyi büyütebileceğini savunuyordu.

İskoçya bu fikri reddetti ama 1716'da Fransa'nın naibi Orléans Dükü, savaş borçları altında ezilen ülke için Law'a bir şans verdi. Law, Banque Générale adında bir banka kurdu ve altına dönüştürülebilir kağıt para basmaya başladı. Kısa süre sonra bu bankayı, Kuzey Amerika'daki Mississippi bölgesinde ticaret tekeline sahip Mississippi Company ile birleştirdi. Şirketin hisseleri halka satılmaya başladığında yatırımcılar, o topraklarda akan altın ve gümüş hakkındaki abartılı hikayelere kapıldı. Ocak 1719'da 500 livreden satışa çıkan hisseler kısa sürede %1900'e yakın bir artışla zirveye tırmandı.

Law'ın sistemi öyle popülerdi ki para basımı ile şirketin gerçek değeri arasındaki bağ tamamen koptu. Banka, elindeki altın rezervinin yaklaşık beş katı kağıt para bastı. Ocak 1720'de bazı yatırımcılar kârlarını nakde çevirmek isteyince sistem çatlamaya başladı, enflasyon aylık %23'e ulaştı. Gıda fiyatları %60'a kadar arttı ve o sırada patlak veren veba salgını Avrupa'yla ticareti daha da kısıtlayarak durumu ağırlaştırdı. Law görevden alındı ve Fransa'yı terk etmek zorunda kaldı, yoksulluk içinde İtalya'da öldü. Fransa bu deneyimden öyle derin bir yara aldı ki, seksen yıl boyunca ülkeye kağıt para yeniden sokulmadı.

İngiltere'de Farklı Kılıkta Aynı Hikaye

Aynı yıl, Manş Denizi'nin diğer yakasında çok benzer bir dram yaşanıyordu. Güney Denizi Şirketi 1711'de İngiliz devletinin savaş borçlarını yönetmek amacıyla kurulmuştu. 1720 başında şirketin yöneticileri, devletin yaklaşık 31 milyon sterlinlik uzun vadeli borcunun tamamını üstlenmeyi teklif etti; karşılığında devlet daha düşük bir faiz ödeyecek, şirket ise bu borcu hisseye çevirip halka çok daha yüksek bir fiyata satarak aradaki farktan kâr edecekti. Parlamentodan onay almak için sistematik bir rüşvet ağı kuruldu.

Ocak ile Haziran 1720 arasında şirketin hissesi 128 sterlinden 1050 sterline fırladı. O dönemde ilk kez "balon" kelimesi halka açık şirketler için kullanılmaya başlandı, hatta yıl "Balon Yılı" olarak anıldı. Toplumun her kesiminden insan bu çılgınlığa kapıldı, hatta dönemin en parlak zihinlerinden biri de bu kalabalığın içindeydi.

Isaac Newton, yılın başında Güney Denizi hisselerine yatırım yapmış ve yaklaşık yedi bin sterlin kârla erken çıkmıştı. Ama fiyat yükselmeye devam edince dayanamadı ve zirveye yakın bir noktada yeniden büyük miktarda hisse aldı. Eylül 1720'de balon patladı, fiyat aralık ayına kadar 124 sterline geriledi, zirveden %80'in üzerinde bir değer kaybı yaşandı. Newton bu ikinci girişinde servetinin büyük bir kısmını kaybetti; toplam varlığı bu dönemde 30.000 sterlinden 20.000 sterline geriledi. Kendisine atfedilen ama kaynağı tartışmalı olan bir söz, o dönemin ruhunu hâlâ en iyi özetleyen cümlelerden biri. Gök cisimlerinin hareketini hesaplayabildiğini ama insanların çılgınlığını hesaplayamadığını söylediği aktarılır.

İki Olayın Ortak Kökü

Bu iki krizi yan yana koyduğunuzda, aslında tek bir mekanizmanın iki farklı ülkede aynı anda çalıştığını görürsünüz.

Her iki durumda da devlet, kendi borcunu çözmek için özel bir şirketi araç olarak kullandı ve bu şirketin hisselerine resmi bir meşruiyet kazandırdı. İnsanlar bu şemalara girerken sadece bir şirkete değil, devletin kendisine güvendiklerini düşündüler; devlet onaylıyorsa güvenli olmalıydı, mantığı böyleydi. Ama gerçekte olan şey, devletin kendi mali sorununu piyasaya, yani sıradan yatırımcılara devretmesiydi. Bu güven aktarımının üzerine, değerin gerçek bir üretimden değil bir anlatıdan doğması eklendi. Mississippi Company'nin Kuzey Amerika'da çıkardığı altın neredeyse yoktu, hikaye vardı ama karşılığı yoktu; Güney Denizi Şirketi'nin İspanyol kolonileriyle ticareti de benzer şekilde abartılı bir vaatti, gerçek kâr potansiyeliyle orantısızdı. Her iki şirket de asıl gelirini yeni hisse alıcılarından elde ediyordu, bu da onları günümüzde tanıdığımız bir yapıya, Ponzi şemasına, çok yaklaştırıyordu.

Bütün bunların üstüne, belki en çarpıcı gerçek geliyor. Zeka bu tuzaktan koruma sağlamıyor. Newton, döneminin en analitik zihniydi ve balonun mantıksızlığını erken fark etti. Ama kalabalığın coşkusu kendi rasyonel çıkışını bile geçersiz kıldı ve onu ikinci kez, üstelik zirveye yakın bir noktada geri çekti. Bilmek yetmiyor, o bilgiye kalabalığın baskısı altında sadık kalabilmek asıl zor olan.

Bugüne Dönersek

Bu iki olayın en güçlü modern yankısı, kripto dünyasında algoritmik stabilcoin çöküşlerinde karşımıza çıkıyor.

2022'de yaşanan Terra ve Luna çöküşü, John Law'ın Banque Générale'inin üç yüz yıl sonraki dijital versiyonu gibiydi. Sistem, bir dolara sabit kalması gereken bir stabilcoin ile onu destekleyen bir token arasındaki algoritmik dengeye dayanıyordu. Law elindeki altın rezervinin beş katı kağıt para basmıştı; Terra sisteminde de gerçek bir rezerv karşılığı olmadan, sadece iki token'ın birbirini dengelediği bir mekanizmayla milyarlarca dolarlık bir değer yaratılmıştı. Güven sürdüğü sürece sistem çalıştı. Güven kırıldığı an, tıpkı 1720'de olduğu gibi, çöküş günler içinde geldi ve geri dönüşü olmadı.

Devlet onayı meselesi de kripto dünyasında hâlâ geçerli bir dinamik. Bir ülkenin ya da düzenleyici bir kurumun bir projeye ya da bir borsaya verdiği zımni onay, insanlarda o yapının güvenli olduğu hissini yaratıyor. Ama 1720'nin gösterdiği gibi, resmi bir bağlantı, altında yatan matematiğin sağlam olduğu anlamına gelmiyor. Devletin ya da büyük bir kurumun adı bir projenin yanında geçtiğinde, asıl sorulması gereken soru değişmiyor: bu değerin karşılığı gerçekten var mı, yoksa yalnızca bir sonraki alıcının güvenine mi dayanıyor?

Newton'ın hikayesi ise belki en kişisel dersi taşıyor. Bir konuyu ne kadar iyi anladığınızın, kalabalığın baskısı karşısında sizi koruyacağının garantisi yok. Piyasada asıl zor olan doğru analizi yapmak değil, o analize kalabalık aksini söylerken sadık kalabilmek.